ساقه مغزی

تنه مغزی

Brain stem

 

ساقه مغز  یا تنه مغزى بخش بسیار مهمى از مغز است که از بالا به نیمکره‏هاى مخ و از پایین به نخاع محدود مى‏شود و شامل قسمتهاى زیر است:

 

1- مغز میانى (Midbrain)


2- پل مغزى (Pons) یا برجستگى حلقوى


3- بصل‏النخاع (Medulla Oblongata) یا پیاز مغز (Bulb)



تصاویر زیر:


 

 

 

 


مغز میانى (Midbrain)
ناحیه‏اى است که از بالا به نیمکره‏هاى مخ و از پایین به پل مغزى محدود شده است. مغز میانى داراى دو سطح پیشین و پسین مى‏باشد که در سطح پشتى آن چهار هسته قرار دارد، دو تا در بالا به نام برجستگیهاى دوقلوى فوقانى و دو تا در پایین به نام برجستگیهاى دوقلوى تحتانى. برجستگیهاى بالایى مربوط به راه‏هاى بینایى و برجستگیهاى پایینى مرتبط با راه‏هاى شنوایى مى‏باشند. این قسمت مغز میانى کلاً تکتوم نام دارد.

سطح پیشین یا شکمى مغز میانى از دو پایه مغزى تشکیل شده است که اگر به برش عرضى آنها توجه شود، توسط توده سیاه رنگى به نام جسم سیاه به دو بخش تقسیم شده‏اند:
1- Crus Cerebri
2- تگمنتوم
بخش جلوى ماده سیاه را  «Crus Cerebri» مى‏گویند. راه‏هاى عصبى که از قشر مخ آغاز شده و به پل، بصل‏النخاع و نخاع مى‏روند از این قسمت مى‏گذرند. بخش پشت جسم سیاه تگمنتوم نامیده مى‏شود و موارد زیر را در برمى‏گیرد:
1- هسته زوج سوم
2- هسته زوج چهارم
3- قسمتى از تشکیلات مشبک یا تورینه‏اى
4- هسته قرمز
5- دسته عصبى مهمى به نام دسته طولى داخلى یا MLF که بین هسته‏هاى اعصاب مغزى در ساقه مغز ارتباط برقرار مى‏کند و به طور کلى، در هماهنگى حرکات سر و چشمها بسیار مهم مى‏باشد. هنگام نگاه کردن به یک سمت، براى اینکه دو کره چشم با یکدیگر به جهت مورد نظر بچرخند، هماهنگى بین زوج سوم یک طرف و ششم طرف دیگر لازم است. در آسیبهاى MLF علامت بالینى ویژه‏اى به نام «Internuclear Ophthalmoplegia» بروز مى‏نماید که در این حالت وقتى بیمار به سمت خارج نگاه مى‏کند، چشمى که باید به داخل بیاید ثابت مى‏ماند و چشم دیگر که باید به خارج برود، به نیستاگموس دچار مى‏شود. مدتها این علامت را ویژگى اختصاصى بیمارى مالتیپل اسکلروزیس (M.S) مى‏دانستند ولى این حالت در آسیبهاى عروقى و انسفالیت ساقه مغز نیز پدید مى‏آید؛ البته باید توجه داشت که ضایعه دو طرفه MLF تقریبا همیشه M.S را مطرح مى‏سازد.

پل مغزى (Pons):

پونز یا پل دماغى داراى پهنایى به اندازه 4 و ارتفاع 3 سانتى متر مى‏باشد. در پایین آن بصل‏النخاع و در بالاى آن پایه‏هاى مغزى قرار دارند. و پشت آن را نیز مخچه پوشانده است. بین پل و مخچه زاویه آناتومیک مهمى به نام «C-P Angle» درست مى‏شود که اعصاب زوجهاى پنجم، هفتم و هشتم از آن خارج مى‏گردند.
هسته‏هاى زوجهاى ششم و هفتم و هسته حرکتى و هسته حسى اصلى زوج پنجم در پل مغزى جاى دارند. در محل پیوند پل مغزى به بصل‏النخاع نیز هسته‏هاى دهلیزى و شنوایى (مربوط به زوج هشتم) قرار گرفته‏اند. مرکز نگاه کردن به طرفین هم در پل مغزى نزدیک هسته زوج ششم مى‏باشد. در تومورهاى «C-P Angle» مانند نوروماى اکوستیک، بیمار اختلال زوج هشتم به صورت کاهش شنوایى، گرفتارى زوج پنجم و در موارد پیشرفته نشانه‏هاى فلج زوج هفتم، ششم و علامات آسیب مخچه‏اى پیدا مى‏کند.
در خونریزیهاى پل، آهنگ تنفس مختل شده به صورت وقفه‏هاى متناوب (Apneustic) در مى‏آید، همچنین مردمکها به شدت تنگ (Pinpoint) مى‏شوند.

بصل‏النخاع (Medulla Oblongata)
بصل‏النخاع یا پیاز مغز به شکل هرمى است که از بالا به پل و از پایین به نخاع  مى‏پیوندد. هسته‏هاى زوجهاى نهم، دهم، یازدهم و دوازدهم در بصل‏النخاع واقع شده‏اند. همچنین هسته‏هاى گراسیلیس و کونئاتوس که راه‏هاى حسى ستون پشتى نخاع به آنها ختم مى‏گردد در بصل‏النخاع مى‏باشند، از این دو هسته رشته‏هاى عصبى به نام نوار داخلى به تالاموس مى‏روند.
بخشى از تشکیلات مشبک (R.F) که در تنظیم خواب و بیدارى فعالیت دارند نیز به صورت گروه‏هاى سلولى در بصل‏النخاع واقع است. آسیبهاى تدریجى بصل‏النخاع به نشانه‏هاى گرفتارى اعصاب فوق‏الذکر مى‏انجامند، مانند اختلال در بلع، آتروفى زبان، اشکال در صدا و از بین رفتن رفلکس Gag (تحریک ته گلو و پیدایش حالت تهوع) که به مجموعه این نشانه‏ها فلج بولبر مى‏گویند.
چنانچه راه‏هاى قشرى- بصل‏النخاعى به صورت دو طرفه آسیب ببینند فلج Pseudobulbar بروز مى‏کند که با نشانه‏هاى ناپایدارى خلق و خو به شکل خنده‏ها و گریه‏هاى غیرارادى و غیر قابل کنترل، تشدید رفلکس چانه، اختلال بلع و تکلم، زبان اسپاستیک و تشدید رفلکس Gag مشخص مى‏گردد. هر ضایعه‏اى که راه‏هاى عصبى قشرى- بصل‏النخاعى را به صورت دو طرفه دچار سازد، به پیدایش نشانه‏هاى سودوبولبر منجر خواهد شد.

اینگونه آسیب به طور شایعى در موارد زیر دیده مى‏شود:
1- بیماریهاى راه‏هاى حرکتى (مانند آمیوتروفیک لترال اسکلروز یا ALS)
2- مالتیپل اسکلروز (M.S)
3- گلیوم ساقه مغز
4- سکته‏هاى مغزى دو طرفه
5- تومورها و متاستازهاى دو طرفه
مراکز رفلکس‏هاى قلبى- عروقى، بلع، استفراغ و بخشى از نواحى کنترل‏کننده تنفس در بصل‏النخاع است. در آسیبهاى عروقى شدید بصل‏النخاع و ضایعات فشارنده ساقه مغز، ممکن است تنفس بیمار آتاکسیک شود که نشانه ناگوارى مى‏باشد.

منابع:
- سلطان زاده، اکبر بیماریهاى مغز و اعصاب و عضلات. انتشارات جعفرى
-برزکار،ابراهیم.ساختار و عملکرد سیستم عصبی-عضلانی.چاپ اول.بهار 1385

 

موضوعات فیزیوتراپی شامل:

مقالات فیزیوتراپی 

مقالات استخوان شناسی

مقالات آناتومی اندام فوقانی

مقالات آناتومی اندام تحتانی

مقالات آناتومی ستون فقرات

مقالات حرکت شناسی (کینزیولوژی)

مقالات سیستم عضلانی-اسکلتی، بیماری ها و اختلالات مربوطه

مقالات شکستگی استخوانها و جراحی های ارتوپدی

مقالات روماتولوژی (شامل اصطلاحات،اختلالات و بیماریهای روماتیسمی و روماتیسم خارج مفصلی)

مقاله های دستگاه عصبی مرکزی و محیطی (cns & pns)

مقالات سیستم عصبی، بیماریها و اختلالات مربوطه

مقالات سیستم تنفسی، بیماریها و اختلالات مربوطه

مقاله های سیستم حسی، درد و موضوعات آن

مقالات سیستم عروقی، بیماریها و اختلالات مربوطه

مروری بر آناتومی سیستم عصبی، عضلانی و اسکلتی ازطریق تصاویر 

اخبار کنگره ها و سمینارهای فیزیوتراپی 

مهمترین اخبار دکترای حرفه ای فیزیوتراپی

مطالب و موضوعات متفرقه (مقالاتی درباره فشار خون، دیابت، بیوفیزیک، رادیولوژی،فیزیولوژی و تست خون، برخی از بیماری ها و...)

مقالات ورزش و تغذیه (شامل موضوعات تحرک و فعالیت بدنی،تغذیه صحیح،چاقی،اضافه وزن،کنترل وزن و غیروه)

مقالات قلب و عروق (شامل مفاهیم، اختلالات و مقاله های آموزشی)

مقالات رادیولوژی