دستگاه عصبی اتونوم

دستگاه عصبی خودکار

Autonomic nervous system

 

سیستم عصبى اتونوم یا دستگاه عصبی خودکار، سیستمى حرکتى است که با تنظیم عمل عضلات صاف، عضله قلبى و غدد در ارتباط است. و به عبارتى دیگر این سیستم قسمتى از سیستم عصبى محیطى (PNS) است که رشته‏هاى حرکتى را به عضلات صاف، عضله قلبى و غدد بدن مى‏فرستد. از آنجا که این سیستم در یک سطح ناخودآگاه و تقریبا به شکل غیرارادى عمل مى‏نماید به این نام شناخته مى‏شود. البته این بخش از سیستم عصبى از طریق ساقه مغزى، قطعات سینه‏اى- کمرى ( T1تا L2) نخاع، خاجى نخاع ( S2تا S4) با سیستم عصبى مرکزى ارتباط دارد و نهایتا توسط هیپوتالاموس، مخچه و لوب فرونتال مغز کنترل و تنظیم مى‏شود. از نظر عملکرد این بخش از سیستم عصبى به دو بخش مجزا یعنى دستگاه عصبى سمپاتیک و دستگاه عصبى پاراسمپاتیک تقسیم مى‏شود. از آنجایى که تصور مى‏شود دستگاه سمپاتیک در واکنش‏هاى هیجانى مانند خشم و ترس وارد عمل مى‏شود، به این نام شناخته مى‏شود در حالى که بر عکس سیستم پاراسمپاتیک از عمل سمپاتیک جلوگیرى کرده و باعث آرامش و سکون مى‏شود و در فعالیتهاى روزمره به طور طبیعى و آرام نقش دارد.
 

 سیستم عصبی اتونوم در شکل زیر:

 

 

 


بخش اصلى سیستم عصبى خودکار سمپاتیک (SANS)  شامل زنجیره‏اى از عقده‏هاى عصبى پارا و رتبرال است که در دو طرف ستون فقرات قرار گرفته‏اند. این عقده‏هاى عصبى با اعصاب نخاعى سینه‏اى- کمرى به واسطه شاخه‏هاى سفیدى ارتباط برقرار مى‏کنند. جسم سلولى نورونهاى سمپاتیک پیش عقده‏اى در نخاع شوکى در حد فاصل قطعات L2- T1 قرار گرفته‏اند و وارد عقده‏ها یا گانگلیون‏هاى پاراور تبرال که در دو طرف ستون فقرات قرار دارند مى‏شوند. چون زنجیره سمپاتیک از بالا تا پایین در دو طرف ستون فقرات قرار گرفته، لذا پیامهاى عصبى مى‏توانند به طرف بالا یا پایین فرستاده شوند. براى فعال کردن غدد و یا احشاء داخلى لازم است که پیامهاى سمپاتیک از دو مدار نورونى عبور نماید.
نورونهاى پیش عقده‏اى از ستون خاکسترى جانبى نخاع شوکى جدا مى‏شوند و جسم نورونهاى پس عقده‏اى در گانگلیونهاى پاراورتبرال با احشایى قرار گرفته‏اند و عضلات احشایى تمام ارگانها را عصب مى‏دهند.
 به طور کلى فیبرهاى پیش عقده‏اى سیستم سمپاتیک کوتاه هستند، زیرا این فیبرها فقط از نخاع شوکى تا عقده‏هاى پاراورتبرال کشیده مى‏شوند، در حالى که فیبرهاى پس عقده‏اى بلند هستند زیرا این فیبرها باید از عقده‏هاى سمپاتیک تا تمام قسمتهاى محیطى بدن بروند.

سیستم عصبى پاراسمپاتیک (PANS) کمتر از سیستم عصبى سمپاتیک، توسعه یافته است. پاراسمپاتیک بیشتر در مورد ساختمانهاى مختلف سر و گردن به کار مى‏رود؛ ولى در احشاى موجود در حفرات بدن نیز پخش مى‏شوند. هیچ شاخه‏اى از پاراسمپاتیک به پوست، عضلات دیواره بدن یا قسمتهاى انتهایى بدن نمى‏رسد. بخش کرانیال این سیستم شامل آکسون هسته‏هاى پاراسمپاتیک موجود در ساقه مغزى هستند که به همراه اعصاب زوج سوم، هفتم، نهم و دهم مغزى و بخش ساکرال آن از قطعات نخاعى S2-S3-S4خارج مى‏شوند.
گانگلیون یا عقده‏هاى کوچک اعصاب پاراسمپاتیک در دیواره ارگانهایى قرار دارند که به آنها عصب‏دهى مى‏کنند و از اینرو فیبرهاى پیش عقده‏اى این سیستم طولانى بوده و از سیستم عصبى مرکزى تا احشاء کشیده مى‏شوند در حالى که فیبرهاى پس عقده‏اى کوتاه بوده و تنها به صورت موضعى و در خود عضو  انتشار دارند.


عملکرد سیستم عصبى سمپاتیک و پاراسمپاتیک

به طور کلى، فعالیتهاى سیستم عصبى سمپاتیک را مى‏توان به مجموعه فعالیتهایى اطلاق کرد که موجود زنده را آماده واکنش مى‏نماید. پاسخ این سیستم یک پاسخ آدرنالینى به صورت یک واکنش عمومى سریع و تحریکى است. هیجانات شدید، عوامل ترس آور، قرار گرفتن در برابر سرما و درد و عوامل مشابه از جمله محرکهایى هستند که باعث تحریک این سیستم مى‏شوند. اینگونه محرکها همانطور که گفته شد باعث بروز یک پاسخ فیزیولوژیک منتشر مى‏شود. غدد فوق کلیوى (بخش مرکزى) که به هنگام قرار گرفتن در شرایط استرس با فعالیت سیستم سمپاتیک فعال مى‏شوند و وظیفه ترشح آدرنالین و نورآدرنالین به داخل خون را به عهده دارند. این مواد باعث تشدید اثرات نورونهاى سمپاتیک مى‏شوند. بالا رفتن ضربان قلب، افزایش فشار شریانى، افزایش قدرت انقباضات عضله قلبى، انقباض عروقى که به سمت پوست و سیستمهاى گوارشى مى‏روند و متقابلاً افزایش میزان جریان خون به مغز، قلب و عضلاتى که مشغول فعالیت شدید هستند، جزو آن دسته از پاسخهاى فیزیولوژیک عمومى است که در شرایط استرس در اثر فعالیت این سیستم به محرک داده مى‏شود. دستگاه عصبى سمپاتیک همچنین باعث گشاد شدن مردمک چشم، کاهش فعالیت سیستم گوارشى از طریق کاهش حرکت آن و انقباض اسفنکترها مى‏شود. این سیستم با افزایش میزان گلیکولیز، قند خون را افزایش مى‏دهد. در اثر فعالیت سیستم سمپاتیک جریان خون مغز افزایش یافته و باعث تشدید فعالیتهاى روانى مى‏گردد. ترشحات غدد عرق افزایش، ولى غدد اشکى و بزاقى کاهش مى‏یابد و بالاخره اینکه طحال گلبولهاى قرمز بیشترى را در جریان خون آزاد خواهد کرد. بنابراین، به طور خلاصه اینکه عملکرد اصلى سیستم سمپاتیک تحرک بخشیدن به بدن در شرایط اضطرارى و استرس مى‏باشد.

به طور کلى، سیستم عصبى پاراسمپاتیک یک سیستم اختصاصى با واکنش کند است، که بیشتر تمایل به ذخیره انرژى دارد. این سیستم مى‏تواند همزمان با سیستم سمپاتیک در شرایط تهاجم و گریز فعال شود. تحریک سیستم عصبى پاراسمپاتیک داراى اثرات مخالف با سیستم سمپاتیک است و باعث نگه داشتن موجود زنده در یک وضعیت آرام و بدون تنش مى‏شود. میزان ضربان قلب و فشار خون را کاهش داده، باعث افزایش فعالیت گوارشى، انقباض مجراى برونشى و انقباض مردمکها مى‏گردد. فعالیتهاى ذهنى در اثر فعالیت این سیستم نیز کاهش مى‏یابد. به هنگام ترس شدید قطعات ساکرال این سیستم ممکن است باعث تخلیه غیر ارادى مثانه و رکتوم گردند. در حین فعالیتهاى جنسى سیستم پاراسمپاتیک ایجاد نعوظ در آلت و کلیتوریس را کنترل کرده و شاخه‏هاى سمپاتیک متقابلاً به انزال کمک مى‏نماید. علیرغم دانشى که هم اکنون در رابطه با این دو بخش سیستم اتونومیک وجود دارد، لازم است که مطالب بیشترى راجع به عملکرد این سیستم دانسته شود. براى نمونه به نظر مى‏رسد که ارتباط پیچیده‏اى بین اعصاب آوران احشایى و پوستى با سیستم اتونومیک سمپاتیک وجود دارد. به همین علت تحریک حسى بعضى از نقاط پوست مى‏تواند بر روى فعالیت بعضى از ارگانهاى داخلى اثر بگذارد. تحقیقات در سالهاى اخیر نشان داده است که سیستم اتونومیک را مى‏توان از طریق تکنیک‏هاى تسهیلى و مهارى، دستکارى کرد. از نظر درمانى، محققى به نام Gellhorn فاکتورهاى فیزیولوژیک و آناتومیکى را تشریح کرده است که در شرایط استرس و استراحت مؤثر هستند.

قرار گرفتن در حالات ترس و تهاجم، فعالیت سیستم سمپاتیک را افزایش داده و باعث تحریک کورتکس و افزایش تون عضلانى مى‏شود. این محقق این واکنش را تحت عنوان پاسخ ارگوتروپیک بیان نموده است. طرف دیگر این جریان حالتى است که افزایش فعالیت پاراسمپاتیک را با آرامش کورتکس و کاهش تون عضلانى توأم مى‏نماید. این حالت نیز تحت عنوان پاسخ ترفوتروپیک شناخته مى‏شود. بر اساس یافته‏هاى فوق است که تراپیست باید در حین استفاده از تکنیک‏هاى مهارى و تسهیلى مشخص نماید که بیمار در کجاى این طیف ارگوتروپیک- ترفوتروپیک قرار گرفته است.
اگر هدف در درمان کاهش سفتى عضلانى است بیمار را باید به طرف انتهاى تروفوتروپیک یعنى به طرف فعالیت بیشتر سیستم پاراسمپاتیک سوق داد و در صورتى که هدف تشویق یادگیرى یا افزایش تون عضلانى است،فعالیت باید محرک بوده و با پاسخهاى ارگوتروپیک و افزایش فعالیت سیستم سمپاتیک سازگار باشد. به این معنى که نوع تکنیک درمانى باید در جهت افزایش فعالیت سیستم سمپاتیک باشد تا بیمار را به انتهاى ارگوتروپیک طیف گفته شده سوق دهد.

منبع:
از کتاب ساختار و عملکرد سیستم عصبی-عضلانی به ترجمه و تدوین نویسنده وبلاگ(فیزیوتراپیست ابراهیم برزکار).چاپ فجر.بهار ۱۳۸۵(چاپ اول)

منابع:
-آمرى نیا، رضا؛ بهروزى راد، نازیلا ترجمه ساختمان و عمل مغز و اعصاب پرفسور ویلیام ویلیس. مؤسسه انتشارات تلاش.
-نراقى، محمد على؛ حاجى حسینى، داود ترجمه نوروآناتومى W.C. Wongck. انتشارات جعفرى
.-جامعى، بهنام (زیر نظر دکتر حسن عشایرى) کاربرد نوروفیزیولوژى در توانبخشى. انتشارات دانشگاه علوم پزشکى ایران.
 
مطالب مرتبط:
موضوعات فیزیوتراپی شامل:

مقالات فیزیوتراپی 

مقالات استخوان شناسی

مقالات آناتومی اندام فوقانی

مقالات آناتومی اندام تحتانی

مقالات آناتومی ستون فقرات

مقالات حرکت شناسی (کینزیولوژی)

مقالات سیستم عضلانی-اسکلتی، بیماری ها و اختلالات مربوطه

مقالات شکستگی استخوانها و جراحی های ارتوپدی

مقالات روماتولوژی (شامل اصطلاحات،اختلالات و بیماریهای روماتیسمی و روماتیسم خارج مفصلی)

مقاله های دستگاه عصبی مرکزی و محیطی (cns & pns)

مقالات سیستم عصبی، بیماریها و اختلالات مربوطه

مقالات سیستم تنفسی، بیماریها و اختلالات مربوطه

مقاله های سیستم حسی، درد و موضوعات آن

مقالات سیستم عروقی، بیماریها و اختلالات مربوطه

مروری بر آناتومی سیستم عصبی، عضلانی و اسکلتی ازطریق تصاویر 

اخبار کنگره ها و سمینارهای فیزیوتراپی 

مهمترین اخبار دکترای حرفه ای فیزیوتراپی

مطالب و موضوعات متفرقه (مقالاتی درباره فشار خون، دیابت، بیوفیزیک، رادیولوژی،فیزیولوژی و تست خون، برخی از بیماری ها و...)

مقالات ورزش و تغذیه (شامل موضوعات تحرک و فعالیت بدنی،تغذیه صحیح،چاقی،اضافه وزن،کنترل وزن و غیروه)

مقالات قلب و عروق (شامل مفاهیم، اختلالات و مقاله های آموزشی)

مقالات رادیولوژی